Giáo Hội dạy gì về “tự do ngôn luận” trên mạng xã hội?

Mạng xã hội đã trở thành quảng trường công cộng của thế kỷ 21. Đó là nơi các ý tưởng được lan truyền với tốc độ ánh sáng, các cuộc tranh luận nổ ra nảy lửa, và mọi cá nhân đều có khả năng trở thành một nhà phát hành nội dung. Giữa không gian rộng lớn và đầy hỗn loạn ấy, khái niệm “tự do ngôn luận” đã trở thành một chủ đề nóng, thường bị đẩy về hai thái cực: một bên là chủ nghĩa tự do tuyệt đối, cho rằng mọi tiếng nói đều phải được phép vang lên; một bên là những lời kêu gọi kiểm duyệt gắt gao để bảo vệ xã hội khỏi những thông tin độc hại.

Giữa cuộc tranh luận sôi nổi này, tiếng nói của Giáo Hội Công Giáo vang lên không phải như một phe phái chính trị, mà như một tiếng nói của sự khôn ngoan hai ngàn năm. Giáo Hội không đưa ra một giải pháp kỹ thuật đơn giản, mà đề xuất một bộ nguyên tắc sâu sắc, một cái nhìn quân bình nhằm bảo vệ cả quyền tự do chính đáng lẫn trách nhiệm đi kèm với nó. Vậy, Giáo Hội thực sự dạy gì về “tự do ngôn luận” trên mạng xã hội?

Trước hết, cần phải khẳng định một cách mạnh mẽ: Giáo Hội Công Giáo ủng hộ và bảo vệ quyền tự do ngôn luận. Đây không phải là một sự nhượng bộ trước các tư tưởng hiện đại, mà là một xác tín bắt nguồn sâu xa từ chính học thuyết về phẩm giá con người.

Trong Hiến chế Mục vụ Gaudium et spes, một trong những văn kiện quan trọng nhất của Công đồng Vatican II, Giáo Hội đã long trọng tuyên bố:

“Ý thức sâu sắc hơn về nhân phẩm hiện nay đã làm nảy sinh ở nhiều nơi trên thế giới những nỗ lực nhằm tạo ra một trật tự pháp lý chính trị để bảo vệ tốt hơn các quyền của con người trong đời sống công cộng. Những quyền này bao gồm quyền tự do gặp gỡ và thành lập hiệp hội, quyền bày tỏ ý kiến riêng và tuyên bố về tôn giáo của một người cách công khai và riêng tư.” (Gaudium et spes, 73)

Đối với Giáo Hội, quyền được bày tỏ ý kiến không phải là một đặc ân do nhà nước ban cho, mà là một quyền tự nhiên, phát xuất từ chính bản chất của con người là một hữu thể có lý trí, có khả năng tìm kiếm chân lý. Để tìm kiếm chân lý, con người cần được tự do tra vấn, tự do đối thoại, và tự do chia sẻ những gì mình khám phá được. Việc tước đi quyền này là một sự xúc phạm đến phẩm giá con người và cản trở sự phát triển của cả cá nhân lẫn xã hội.

Tuy nhiên, Giáo Hội cũng dạy rằng không có quyền tự do nào là tuyệt đối. Mọi quyền tự do đều phải đi đôi với trách nhiệm. Trong cái nhìn của Kitô giáo, tự do đích thực không phải là khả năng làm bất cứ điều gì mình muốn, mà là khả năng để lựa chọn và làm điều tốt, điều thật. Do đó, quyền tự do ngôn luận phải được đặt trong những “lan can” cần thiết để nó không trở thành một công cụ gây hại.

Gaudium et spes tiếp tục làm rõ: “Tất cả điều này đòi hỏi rằng, trong giới hạn của đạo đức và tính thiết thực chung, con người có thể tự do tìm kiếm sự thật, bày tỏ ý kiến của mình và công bố nó… để cuối cùng, người đó có thể sử dụng thông tin trung thực liên quan đến các biến cố có tính chất công khai.” (Gaudium et spes, 59)

Ở đây, Giáo Hội đã đưa ra những giới hạn quan trọng: đạo đức, công ích (tính thiết thực chung) và sự thật. Quyền tự do ngôn luận không thể được dùng để biện minh cho việc lan truyền những lời dối trá có chủ đích, những lời vu khống độc hại, những nội dung khiêu dâm làm suy đồi nhân phẩm, hay những lời lẽ kích động hận thù và bạo lực. Những hành vi này không phải là sự thực thi tự do, mà là sự lạm dụng tự do, gây tổn hại đến sự thật, đến phẩm giá của người khác và đến sự an toàn của toàn xã hội.

Từ nguyên tắc trên, Giáo Hội nhấn mạnh đến vai trò và trách nhiệm của cơ quan công quyền trong việc bảo vệ xã hội khỏi sự lạm dụng các phương tiện truyền thông, một vai trò càng trở nên cấp thiết trong thời đại mạng xã hội.

Trong Sắc lệnh Inter mirifica về các phương tiện truyền thông xã hội, Giáo Hội đã chỉ rõ: “Cơ quan công quyền… có nghĩa vụ phải thực hiện cách phù hợp và thận trọng để tránh những thiệt hại nghiêm trọng xảy ra đối với đạo đức công cộng và hạnh phúc của xã hội thông qua việc sử dụng các phương tiện này. Sự cảnh giác như vậy sẽ không hạn chế một chút nào quyền tự do của các cá nhân hoặc các nhóm… Cần chú ý đặc biệt để bảo vệ người trẻ khỏi các tài liệu in ấn và các trình bày có thể gây hại cho lứa tuổi của các em.” (Inter mirifica, 12)

Lời dạy này từ những năm 1960 nhưng lại mang tính ngôn sứ cho ngày hôm nay. Giáo Hội không chủ trương một nhà nước kiểm duyệt độc đoán. Thay vào đó, Giáo Hội kêu gọi một sự can thiệp “phù hợp và thận trọng”, tức là những quy định pháp lý rõ ràng, minh bạch và công bằng, nhằm mục đích bảo vệ những người dễ bị tổn thương nhất – đặc biệt là trẻ em – khỏi những nội dung độc hại như bạo lực, khiêu dâm, bắt nạt trên mạng và các thuyết cực đoan.

Giáo Hội nhận thức rõ rằng việc áp dụng những nguyên tắc này trong thế giới kỹ thuật số vô cùng phức tạp. Internet có tính chất toàn cầu, phi tập trung, và tốc độ lan truyền thông tin chóng mặt, khiến cho việc quản lý từ bên ngoài trở nên vô cùng khó khăn. Ai sẽ là người định ra “giới hạn của đạo đức” trên một nền tảng toàn cầu với hàng tỷ người dùng từ các nền văn hóa khác nhau? Những người nắm giữ quyền lực tại các tập đoàn công nghệ lớn thường không được đào tạo theo chân lý Kitô giáo, và những quyết định của họ thường bị chi phối bởi lợi nhuận hơn là công ích.

Chính vì sự khó khăn trong việc kiểm soát từ bên ngoài, Giáo Hội càng nhấn mạnh đến trách nhiệm cá nhân từ bên trong. Nếu luật pháp trần thế chưa thể theo kịp, thì luật của lương tâm và đức ái phải được đề cao. Mỗi người Công giáo, khi tham gia vào không gian mạng, được mời gọi trở thành một “người gác cổng” cho chính tâm hồn mình và cho những người mình tương tác.

Trước khi đăng tải, chia sẻ, hay bình luận một điều gì đó, chúng ta hãy tự vấn bằng một cuộc “xét mình kỹ thuật số”:

• Điều này có THẬT không? Tôi có đang lan truyền tin giả hay những thông tin chưa được kiểm chứng không?

• Điều này có TỐT không? Nó có xây dựng sự hiệp nhất, mang lại sự khích lệ, hay chỉ gieo rắc sự chia rẽ và tiêu cực?

• Điều này có CẦN THIẾT không? Lời nói của tôi có thực sự đóng góp vào cuộc đối thoại hay chỉ làm tăng thêm sự ồn ào?

• Điều này có BÁC ÁI không? Dù tôi không đồng ý với người khác, cách tôi diễn đạt có tôn trọng phẩm giá của họ như một con người không?

Cái nhìn của Giáo Hội về tự do ngôn luận trên mạng xã hội là một con đường trung dung đầy khôn ngoan. Đó là sự khẳng định mạnh mẽ quyền tự do bày tỏ chính kiến như một món quà quý giá của Thiên Chúa, nhưng đồng thời cũng là lời nhắc nhở rằng món quà ấy phải được sử dụng trong sự thật, với lòng bác ái và vì công ích.

Trong vai trò là những Kitô hữu, chúng ta được kêu gọi để biến “quảng trường công cộng” kỹ thuật số này thành một nơi của sự gặp gỡ đích thực, chứ không phải là một đấu trường của sự thù hận. Chúng ta hãy sử dụng quyền tự do ngôn luận của mình không phải để chiến thắng các cuộc tranh cãi, mà là để làm chứng cho Sự Thật là chính Đức Kitô, và để xây dựng một nền văn minh tình yêu, cả trên mạng lẫn ngoài đời thực.

Lm. Anmai, CSsR tổng hợp